ความรู้คดีปกครองที่ต้องรู้ก่อนฟ้อง
สรุปจากพ.ร.บ.จัดตั้งศาลปกครองและวิธีพิจารณาคดีปกครอง พ.ศ. 2542 และพ.ร.บ.วิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง พ.ศ. 2539 อ่านประกอบหนังสือ “รู้จักคำร้อง — สู้ได้ด้วยตัวเอง: คู่มือ 50 คำร้องและคำขอในคดีปกครอง”
ใครฟ้องได้
ผู้ที่เดือดร้อนหรือเสียหาย หรืออาจจะเดือดร้อนเสียหายโดยไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ จากการกระทำหรือการงดเว้นการกระทำของหน่วยงานรัฐหรือเจ้าหน้าที่รัฐ (ม.42) และสิ่งที่ขอให้ศาลสั่งต้องเป็นสิ่งที่ศาลสั่งได้ เช่น เพิกถอนคำสั่ง สั่งให้ปฏิบัติหน้าที่ หรือสั่งให้ใช้เงิน (ม.72)
ถ้ากฎหมายกำหนดขั้นตอนแก้ไขความเดือดร้อนไว้ก่อน เช่น ต้องอุทธรณ์ ต้องทำตามขั้นตอนนั้นก่อนจึงฟ้องได้ (ม.42 วรรคสอง)
เงื่อนไขการฟ้องที่ศาลตรวจ
ศาลตรวจเงื่อนไขเหล่านี้เองได้ทุกระยะของคดี ข้อใดไม่ผ่าน ศาลไม่รับคำฟ้องหรือจำหน่ายคดี
1. เป็นคดีในอำนาจศาลปกครอง (ม.9)
ข้อพิพาทต้องเป็นประเภทตาม ม.9 วรรคหนึ่ง และไม่ใช่เรื่องที่ ม.9 วรรคสองยกเว้น
ตกบ่อยเพราะ: ฟ้องการใช้อำนาจตุลาการ กระบวนการนิติบัญญัติ หรือการกระทำทางรัฐบาล เช่น นโยบายต่างประเทศ
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 685/2558 — การแต่งตั้งกรรมการสอบและยุติเรื่องวินัยผู้พิพากษาเป็นการดำเนินการของคณะกรรมการตุลาการ ม.9 วรรคสองยกเว้นไว้ ศาลปกครองไม่มีอำนาจ
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 381/2546 และ 301/2551 — การเปิดจุดผ่านแดนเป็นนโยบายต่างประเทศ และมติ ครม. ว่าจะเสนอร่างกฎหมายหรือไม่เป็นกระบวนการนิติบัญญัติ ไม่ใช่การกระทำทางปกครอง
2. ผู้ฟ้องเป็นผู้เดือดร้อนเสียหาย และมีคำสั่งที่มีผลทางกฎหมายแล้ว (ม.42)
ต้องได้รับผลกระทบโดยตรงและแน่นอน หรืออาจเดือดร้อนโดยมิอาจหลีกเลี่ยงได้ และต้องเป็นการกระทำที่มีผลออกไปภายนอก
ตกบ่อยเพราะ: เป็นบุคคลภายนอกที่ไม่ได้รับผลกระทบ หรือฟ้องขั้นตอนภายใน เช่น คำสั่งแต่งตั้งกรรมการสอบสวน หนังสือตอบข้อหารือ
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 84/2554 — ผู้ที่ไม่ได้เป็นเจ้าของหรือครอบครองที่ดินหรืออาคารใกล้เคียง และไม่ได้รับผลกระทบจากใบอนุญาตดัดแปลงอาคาร ไม่มีสิทธิฟ้อง (ม.42)
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 303/2549 — ผู้รับจ้างช่วงซึ่งไม่ใช่คู่สัญญากับรัฐ ไม่มีสิทธิฟ้องโต้แย้งตามสัญญา
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 177/2558 — คำสั่งแต่งตั้งคณะกรรมการสอบข้อเท็จจริงความรับผิดทางละเมิดเป็นขั้นตอนภายใน ยังไม่กระทบสิทธิ จึงยังฟ้องไม่ได้
3. ทำตามขั้นตอนแก้ไขความเดือดร้อนก่อนฟ้องครบ (ม.42 วรรคสอง)
ถ้ากฎหมายกำหนดให้อุทธรณ์ ร้องทุกข์ หรือมีหนังสือร้องขอก่อน ต้องทำให้ครบ หรือรอจนพ้นเวลาที่หน่วยงานต้องวินิจฉัย
ตกบ่อยเพราะ: ฟ้องก่อนอุทธรณ์ อุทธรณ์หลังฟ้อง ฟ้องละเลยโดยไม่เคยมีหนังสือร้องขอ หรือเรื่องข้อมูลข่าวสารที่ไม่ผ่านคณะกรรมการวินิจฉัยฯ ก่อน
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 240/2558 (ที่ประชุมใหญ่) — ยื่นอุทธรณ์แล้วผู้มีอำนาจไม่วินิจฉัยในกำหนด ให้ถือวันครบ 60 วันเป็นวันที่ทำตามขั้นตอนครบ และนับวันที่ 61 เป็นวันแรกที่ฟ้องได้
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 113/2557 — หนังสือขอทราบเหตุผลที่สอบไม่ผ่านไม่ใช่อุทธรณ์ และอุทธรณ์ที่ยื่นหลังฟ้องไม่ทำให้เงื่อนไขครบ ศาลไม่รับฟ้อง
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 602/2558 — ฟ้องว่าหน่วยงานละเลยต่อหน้าที่ ต้องมีหนังสือร้องเรียนต่อหน่วยงานก่อน และมาตรการที่ขอเป็นดุลพินิจของหน่วยงาน ศาลออกคำบังคับไม่ได้
4. ขอสิ่งที่ศาลสั่งได้ (ม.72)
คำขอต้องเป็นคำบังคับตาม ม.72 และขณะพิพากษายังจำเป็นต้องมีคำบังคับอยู่
ตกบ่อยเพราะ: ขอให้ศาลใช้ดุลพินิจแทนหน่วยงาน ขอต่อสัญญาที่หมดอายุแล้ว หรือหน่วยงานแก้ไขให้แล้วระหว่างคดี
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 2/2556 และ 82/2556 — หน่วยงานอนุมัติตามคำขอหลังฟ้อง ความเดือดร้อนหมดไป ไม่จำเป็นต้องมีคำบังคับ ศาลจำหน่ายคดี
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 118/2551 และ 313/2555 — ขอให้ขยายหรือต่อสัญญาจ้างที่หมดอายุแล้ว ศาลออกคำบังคับให้ไม่ได้
• คำพิพากษาศาลปกครองสูงสุดที่ อ.148/2549 — เพิกถอนย้อนหลังจะไม่เป็นธรรมต่อลูกจ้างที่ได้ประโยชน์จากประกาศ ศาลให้มีผลตั้งแต่วันพิพากษา
5. คำฟ้องครบตาม ม.45
มีชื่อที่อยู่ผู้ฟ้อง หน่วยงานที่ถูกฟ้อง การกระทำพร้อมข้อเท็จจริง คำขอ ลายมือชื่อ ใช้ถ้อยคำสุภาพ ห้ามใช้ชื่อแฝง
ตกบ่อยเพราะ: ไม่ลงลายมือชื่อ คำขอไม่ชัด แล้วไม่แก้ไขภายในเวลาที่ศาลกำหนด
6. ยื่นภายในกำหนดเวลา (ม.49–52)
เพิกถอนและละเลย 90 วัน ละเมิด 1 ปี สัญญา 5 ปี ไม่เกิน 10 ปี คำสั่งไม่แจ้งสิทธิฟ้องขยายเป็น 1 ปี
ตกบ่อยเพราะ: นับวันเริ่มผิด หรืออ้างเหตุเจ็บป่วย ยากจน ไม่รู้กฎหมาย รอผลคดีอื่น ซึ่งศาลไม่ถือเป็นเหตุจำเป็นตาม ม.52
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 200/2546 — ศาลรับคำฟ้องที่ยื่นพ้นกำหนดไว้โดยผิดหลง เพิกถอนคำสั่งรับฟ้องและสั่งไม่รับฟ้องภายหลังได้ เงื่อนไขการฟ้องศาลตรวจได้ทุกระยะของคดี
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 849/2549 — คำขอเพิกถอนคำสั่งพ้น 90 วันแล้ว แต่คำขอค่าเสียหายยังอยู่ในกำหนด 1 ปี ศาลรับเฉพาะคำขอค่าเสียหาย และตรวจความชอบด้วยกฎหมายของคำสั่งได้
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 703/2551 — วันที่รู้เหตุคือวันที่ได้รับคำสั่ง ไม่ใช่วันที่ศาลพิพากษาเพิกถอนคำสั่งในคดีอื่น คำขอค่าเสียหายจึงพ้นกำหนด
7. ไม่เป็นฟ้องซ้อนหรือฟ้องซ้ำ
ห้ามฟ้องเรื่องเดียวกันขณะคดีเดิมยังพิจารณาอยู่ และห้ามฟ้องประเด็นที่วินิจฉัยถึงที่สุดแล้ว เปลี่ยนชื่อผู้ถูกฟ้องหรือข้อกฎหมายไม่ทำให้เป็นคนละเรื่อง
ตกบ่อยเพราะ: ยื่นคดีใหม่ระหว่างที่คดีเดิมยังอยู่ชั้นอุทธรณ์ ทางที่ถูกคือขอแก้ไขคำฟ้องเดิม
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 62/2557 — เปลี่ยนตัวผู้ถูกฟ้องคดีและคำขอบางส่วน แต่ยังเป็นหน่วยงานชุดเดียวกันและประเด็นหลักเดิม เป็นฟ้องซ้อน
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 150/2547 — ฟ้องประเด็นเดิมใหม่ขณะที่ระยะเวลาอุทธรณ์คำสั่งไม่รับฟ้องของคดีเดิมยังไม่สิ้นสุด เป็นฟ้องซ้อน
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 756/2548 — ประเด็นและคำขอเดิมผ่านการวินิจฉัยถึงที่สุดแล้ว เป็นฟ้องซ้ำ
8. ผู้ฟ้องมีความสามารถ และผู้ลงนามมีอำนาจ
นิติบุคคลต้องฟ้องโดยผู้แทนที่มีอำนาจ ผู้ฟ้องแทนต้องมีใบมอบอำนาจ
ตกบ่อยเพราะ: ผู้ลงนามแทนบริษัทไม่มีอำนาจ หรือไม่แนบใบมอบอำนาจ
9. วางค่าธรรมเนียมศาล (เฉพาะคดีเรียกเงินหรือทรัพย์สิน)
คดีตาม ม.9 (3) (4) ที่ขอให้ใช้เงินต้องเสียค่าธรรมเนียมตามทุนทรัพย์ ขอยกเว้นได้ตาม ม.45/1
ตกบ่อยเพราะ: ไม่วางค่าธรรมเนียมภายในเวลาที่ศาลกำหนด
• คำสั่งศาลปกครองสูงสุดที่ 855/2557 — แม้มีทรัพย์สินพอจ่าย แต่ถ้าจ่ายแล้วจะเดือดร้อนเกินสมควร ศาลยกเว้นค่าธรรมเนียมทั้งหมดได้
คดีปกครอง 4 ประเภทหลัก
คำสั่งหรือกฎที่ไม่เป็นธรรม ม.9 วรรคหนึ่ง (1)
หน่วยงานรัฐออกคำสั่งหรือกฎที่กระทบสิทธิของคุณ โดยไม่มีอำนาจ ผิดขั้นตอน ไม่สุจริต เลือกปฏิบัติ หรือใช้ดุลพินิจโดยมิชอบ
ขอศาลได้: เพิกถอนคำสั่ง (ทั้งหมดหรือบางส่วน) และให้มีผลย้อนหลังถึงวันที่ออกคำสั่ง · ระยะเวลาฟ้อง: 90 วัน นับแต่รู้หรือควรรู้เหตุ (ม.49)
หน่วยงานละเลยหน้าที่หรือทำงานล่าช้า ม.9 วรรคหนึ่ง (2)
กฎหมายกำหนดให้หน่วยงานต้องทำ แต่ไม่ทำ หรือทำช้าเกินสมควร จนคุณเดือดร้อน
ขอศาลได้: สั่งให้หน่วยงานปฏิบัติหน้าที่ตามที่กฎหมายกำหนด ภายในเวลาที่ศาลเห็นสมควร · ระยะเวลาฟ้อง: ทำหนังสือขอให้ปฏิบัติหน้าที่ก่อน แล้วฟ้องภายใน 90 วัน นับแต่พ้น 90 วันจากวันที่มีหนังสือ (ม.49)
หน่วยงานรัฐทำให้เสียหาย (ละเมิด) ม.9 วรรคหนึ่ง (3)
ความเสียหายที่เกิดจากการใช้อำนาจตามกฎหมาย คำสั่ง กฎ หรือการละเลยหน้าที่ของหน่วยงานรัฐ แล้วจะเรียกค่าเสียหาย
ขอศาลได้: ให้หน่วยงานชดใช้ค่าเสียหาย จำนวน ... บาท พร้อมดอกเบี้ย · ระยะเวลาฟ้อง: 1 ปี นับแต่รู้เหตุ แต่ไม่เกิน 10 ปีนับแต่วันที่มีเหตุ (ม.51)
สัญญาทางปกครอง ม.9 วรรคหนึ่ง (4)
สัญญากับหน่วยงานรัฐเพื่อจัดทำบริการสาธารณะ หรือสัญญาสัมปทาน สัญญาจ้างก่อสร้างสาธารณูปโภค สัญญารับทุน
ขอศาลได้: ให้หน่วยงานชำระเงิน จำนวน ... บาท พร้อมดอกเบี้ย และ/หรือคืนหลักประกัน · ระยะเวลาฟ้อง: 5 ปี นับแต่รู้เหตุ แต่ไม่เกิน 10 ปีนับแต่วันที่มีเหตุ (ม.51)
เรื่องที่ไม่ใช่คดีของศาลปกครอง
- วินัยทหาร — ศาลปกครองไม่มีอำนาจ (ม.9 วรรคสอง (1))
- การดำเนินการของคณะกรรมการตุลาการ (ม.9 วรรคสอง (2))
- เรื่องที่อยู่ในอำนาจศาลชำนัญพิเศษ เช่น ศาลแรงงาน ศาลภาษีอากร ศาลทรัพย์สินทางปัญญาฯ ศาลล้มละลาย ศาลเยาวชนฯ (ม.9 วรรคสอง (3))
- อุบัติเหตุจากการที่เจ้าหน้าที่ขับรถของทางราชการ เป็นการปฏิบัติหน้าที่ธรรมดา ไม่ใช่การใช้อำนาจตามกฎหมาย ต้องฟ้องศาลยุติธรรม (คำสั่งศาลปกครองสูงสุด คผ.14/2563)
- แพทย์หรือพยาบาลโรงพยาบาลรัฐรักษาผิดพลาด เป็นการปฏิบัติหน้าที่ปกติ ต้องฟ้องศาลยุติธรรม (คผ.55/2563)
- ความเสียหายจากผู้รับจ้างเอกชนของหน่วยงาน ถ้าฟ้องหน่วยงานเพียงในฐานะผู้ว่าจ้าง เป็นคดีของศาลยุติธรรม (คำวินิจฉัยชี้ขาด 60/2555)
- คู่กรณีเป็นเอกชนทั้งสองฝ่าย — เป็นเรื่องของศาลยุติธรรม
กติกาเรื่องเวลา
อุทธรณ์ภายในหน่วยงาน 15 วัน
นับแต่ได้รับแจ้งคำสั่ง ยื่นต่อเจ้าหน้าที่ผู้ออกคำสั่ง (ม.44 พ.ร.บ.วิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง พ.ศ. 2539) เว้นแต่กฎหมายเฉพาะกำหนดไว้อื่น
คำสั่งไม่บอกสิทธิ เวลาขยายเป็น 1 ปี
คำสั่งที่ไม่แจ้งวิธีและระยะเวลาอุทธรณ์หรือฟ้องคดี ระยะเวลานั้นขยายเป็น 1 ปีนับแต่ได้รับคำสั่ง (ม.40 พ.ร.บ.วิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง พ.ศ. 2539 และ ม.50)
ฟ้องเพิกถอนคำสั่ง หรือฟ้องหน่วยงานละเลยหน้าที่ 90 วัน
ม.49
ฟ้องละเมิด 1 ปี · สัญญาทางปกครอง 5 ปี
นับแต่รู้หรือควรรู้เหตุ แต่ไม่เกิน 10 ปีนับแต่วันที่มีเหตุ (ม.51)
เลยกำหนดแล้ว
คดีที่ฟ้องเพื่อประโยชน์สาธารณะหรือเพื่อสถานะของบุคคลฟ้องได้ตลอด และศาลอาจรับคดีที่เลยกำหนดไว้ ถ้าเป็นประโยชน์ส่วนรวมหรือมีเหตุจำเป็น (ม.52)
ยื่นฟ้องอย่างไร
- คำฟ้องใช้ถ้อยคำสุภาพ มีชื่อและที่อยู่ผู้ฟ้องคดี หน่วยงานที่ถูกฟ้อง การกระทำที่เป็นเหตุพร้อมข้อเท็จจริง คำขอ และลายมือชื่อ (ม.45) กฎหมายไม่ได้บังคับแบบฟอร์ม
- ทำสำเนาคำฟ้องและสำเนาพยานหลักฐานตามจำนวนผู้ถูกฟ้องคดี รับรองสำเนาถูกต้องทุกแผ่น
- ให้คนอื่นยื่นแทนต้องแนบใบมอบอำนาจ (ติดอากรแสตมป์)
- ยื่นที่ศาลปกครองชั้นต้นที่ผู้ฟ้องมีภูมิลำเนา หรือที่เหตุเกิดอยู่ในเขต (ม.47)
- ส่งไปรษณีย์ลงทะเบียนได้ ถือวันที่ส่งให้เจ้าพนักงานไปรษณีย์เป็นวันยื่นฟ้อง (ม.46)
- คำฟ้องไม่สมบูรณ์ เจ้าหน้าที่ศาลจะแนะนำให้แก้ไข และถือวันยื่นครั้งแรกเป็นวันฟ้อง (ม.45)
- ปกติไม่เสียค่าธรรมเนียม ยกเว้นคดีขอให้ใช้เงินหรือส่งมอบทรัพย์สิน ซึ่งขอยกเว้นได้ถ้าไม่มีกำลังจ่าย (ม.45, ม.45/1)
ยื่นฟ้องออนไลน์ (ระบบงานคดีปกครองอิเล็กทรอนิกส์)
- เข้า elitigation.admincourt.go.th หรือเมนู “ยื่นฟ้องคดีปกครองออนไลน์” ที่ admincourt.go.th
- ลงทะเบียนด้วยข้อมูลบัตรประชาชนและเลขหลังบัตร ระบบตรวจกับฐานทะเบียนราษฎร แล้วส่งชื่อผู้ใช้และรหัสผ่านทางอีเมล
- กรอกข้อเท็จจริงและคำขอ อัปโหลดคำฟ้อง (PDF, JPG หรือ Word) และพยานหลักฐาน (PDF หรือ JPG)
- ถ้ามีทุนทรัพย์ ระบบคำนวณค่าธรรมเนียม ชำระได้ด้วยบัตร หักบัญชี หรืออินเทอร์เน็ตแบงก์กิ้ง
- หมายและคำสั่งศาลจะส่งมาทางอีเมลและ SMS ที่ลงทะเบียนไว้ และคดีจะดำเนินทางอิเล็กทรอนิกส์ต่อไป เว้นแต่ขอศาลเปลี่ยน
ระวัง: ยื่นออนไลน์นอกเวลาทำการ (จันทร์–ศุกร์ 08.30–16.30 น.) ถือว่ายื่นในวันทำการถัดไป เคยมีคดีที่ยื่นวันสุดท้ายตอนสองทุ่มแล้วถูกถือว่าพ้นกำหนด ถ้าเป็นวันสุดท้าย ให้ยื่นในเวลาทำการ หรือส่งไปรษณีย์ลงทะเบียนในวันนั้น
ปรึกษาเจ้าหน้าที่ศาลก่อนยื่นได้ฟรี: จองคิวปรึกษาออนไลน์ · สายด่วนศาลปกครอง 1355 หรือ 0 2141 1111
คำถามที่พบบ่อย
ต้องมีทนายไหม
ไม่ต้อง กฎหมายให้ฟ้องคดีปกครองได้ด้วยตัวเอง หรือมอบให้ทนายหรือบุคคลอื่นทำแทนก็ได้ (ม.45 วรรคท้าย)
เสียค่าธรรมเนียมไหม
ปกติไม่เสีย ยกเว้นคดีที่ขอให้หน่วยงานใช้เงินหรือส่งมอบทรัพย์สิน ซึ่งเสียตามอัตราที่กฎหมายกำหนด และขอยกเว้นได้ถ้าไม่มีกำลังจ่าย (ม.45, ม.45/1)
ยื่นฟ้องที่ไหน
ศาลปกครองชั้นต้นที่ผู้ฟ้องมีภูมิลำเนา หรือที่เหตุเกิดอยู่ในเขต (ม.47) ยื่นที่ศาลเอง ส่งไปรษณีย์ลงทะเบียน หรือยื่นทางระบบออนไลน์ของศาลปกครองก็ได้ (ม.46)
คำฟ้องไม่สมบูรณ์จะเสียสิทธิไหม
ไม่เสียทันที เจ้าหน้าที่ศาลจะแนะนำให้แก้ไข และถือวันที่ยื่นครั้งแรกเป็นวันฟ้อง ถ้าแก้ไขตามที่ศาลสั่ง (ม.45)
หลายคนเดือดร้อนเรื่องเดียวกัน ฟ้องรวมได้ไหม
ได้ ยื่นเป็นคำฟ้องเดียวและมอบให้ผู้ฟ้องคดีคนหนึ่งเป็นผู้แทนของทุกคนได้ (ม.45)
เลยกำหนดฟ้องแล้วทำอย่างไร
ถ้าคดีเป็นประโยชน์แก่ส่วนรวม หรือมีเหตุจำเป็น ศาลอาจรับไว้พิจารณาได้ (ม.52) ส่งเรื่องให้มูลนิธิช่วยดู
ไม่อยากฟ้องคดีละเมิด มีทางอื่นไหม
ยื่นคำขอให้หน่วยงานชดใช้ค่าเสียหายได้ตามมาตรา 11 พ.ร.บ.ความรับผิดทางละเมิดของเจ้าหน้าที่ หน่วยงานต้องพิจารณาใน 180 วัน ถ้าไม่พิจารณาถือว่าปฏิเสธ แล้วยังฟ้องศาลได้ภายใน 1 ปีนับแต่รู้ถึงการละเมิดและรู้ตัวผู้ต้องรับผิด (อผ.70/2567) ระวังอย่าให้เลยกำหนดฟ้อง
ฟ้องเจ้าหน้าที่เป็นรายบุคคลได้ไหม
คดีละเมิดจากการปฏิบัติหน้าที่ ให้ฟ้องหน่วยงานของรัฐ ไม่ใช่ตัวเจ้าหน้าที่ (พ.ร.บ.ความรับผิดทางละเมิดของเจ้าหน้าที่ ม.5)